Odkryjmy XVIII-wieczne wnętrze kościoła WNMP


Spośród wszystkich drohiczyńskich świątyń, obecne wnętrze kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny jest najbardziej zbliżone do wyglądu z czasu jego świetności. Mimo to, jest to również wnętrze o którym wiemy najmniej. Przyczyną takiego stanu jest utrudniony dostęp do materiałów źródłowych. Zachowane materiały z klasztornych zbiorów trafiły do zagranicznych archiwów.

Artykuł ten chciałbym oprzeć na dwóch ważnych dokumentach: inwentarzu z 1829 roku oraz planach przebudowy kościoła na cerkiew z 1834 roku w którym znajduje się szkic wnętrza świątyni. Na ich podstawie postaram się przybliżyć jak wyglądało wnętrze kościoła, które cieszyło oczy ojców franciszkanów i mieszkańców Drohiczyna 200 lat temu.

Budowa kościoła w aktualnej formie rozpoczęta została w 1694 roku, a w 1733 roku został konsekrowany przez Biskupa Łuckiego — JW Olszańskiego.1 Prace nad pierwszym z murowanych ołtarzy — wielkim ołtarzem, zaczęły się w 1761 roku. Po nim powstały kolejne.2 Cały proces był czasochłonny jak i bardzo kosztowny. Środki na ten cel w większości pochodziły z dobrowolnych ofiar wiernych, a ich lista jest imponująca — stanowi 14 stron rękopisu „Phoenix de pulveribus” drohiczyńskiego franciszkanina — ojca Karola Gaudentego Żery. Wśród ofiarodawców można znaleźć między innymi króla Jana III Sobieskiego.4

Spójrzmy na szkic i „wejdźmy” do XVIII wiecznego wnętrza franciszkańskiego kościoła.

Szkic wnętrza kościoła WNMP z 1834 roku 2

 

Na końcu nawy głównej, prezbiterium otoczone balustradą, a tam ołtarz główny — murowany, ozdobiony stiukowymi pilastrami. Cyborium drewniane, malowane z baldachimem. Relikwiarze snycerską robotą ozdobione. Za ołtarzem chór zakonny z ławkami po obu stronach. Wyżej trzy obrazy wybornym pędzlem malowane: Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Zwiastowania oraz Nawiedzenia.1

Przed głównym ołtarzem przy filarach po lewej Ołtarz Św. Antoniego i Dzieciątka Jezus ozdobiony złoconą szatą, po prawej Ołtarz Św. Franciszka. Oba obrazy namalowane w latach 1773-1775 przez Bazylianina o. Antoniego Gruszeckiego.5

Przechodząc obok Ołtarza Św. Franciszka widzimy mały Ołtarz Św. Józefa oraz wieńczącą prawą nawę piękną Kaplicę Loretańską. Kaplica pokryta niemal w całości stiukami, wyposażoną w loggie dla fundatorów i chór dla śpiewaków Tam w ołtarzu znajdują się dwa obrazy: Najświętszej Maryi Panny Loretańskiej namalowany w roku 16003 oraz Matki Boskiej Szkaplerznej, oba ze srebrnymi, częściowo złoconymi szatami.

Kaplica Loretańska (2014, źródło własne)

 

Natomiast w lewej nawie zobaczymy Ołtarz Pana Jezusa Ukrzyżowanego. W swoim pamiętniku Julian Borzym napisał o nim: „Niegdyś Król Polski Zygmunt III sprowadził do tego kościoła Pana Jezusa na krzyżu razem z ołtarzem. Rzeźba z drzewa, ale tak ładna, że podobnej w życiu w żadnym kościele nie spotkałem. Ołtarz nie spodobał się zakonnikom, uważali go za skromny, więc ufundowali z marmuru, a drewniany sprzedali panu Bądzińskiemu do Ruskowa. Kiedy Franciszkanie zostali skasowani, pop Baranowski za 100 Złotych sprzedał Pana Jezusa rzeźbę też Bądzińskiemu, tak że Pan Jezus teraz umieszczony jest w swoim ołtarzu jak był sprowadzony z Rzymu”.7 Jak się okazuje, tę figurę z Kościoła WNMP możemy cały czas podziwiać w Kościele na cmentarzu w Ruskowie, a potwierdzenie sprowadzenia rzeźby znajdziemy w inwentarzu tamtejszego Kościoła: „Figura Pana Jezusa Snycerskiej Roboty z drzewa cieliste pomalowana, kosztem Ludwika Bądzińskiego (…) z Drohiczyna sprowadzony z Kościoła Franciszkanów supremowanych”.6 Brakuje jednak wpisów potwierdzających informacje o samym drewnianym ołtarzu.

Fragment szkicu wnętrza kościoła WNMP z 1834 roku 2

 

Figura Jezusa Ukrzyżowanego w Ruskowie (2014, źródło własne)

 

Po za wyżej wymienionymi ołtarzami w kościele znajdowały się jeszcze cztery ołtarze przy filarach nawy głównej. Inwentarz wymienia jeden z nich: Ołtarz Św. Jana z blaszaną, posrebrzaną szatą. W spisie darczyńców pojawiają się informacje o datkach na ozdobę Św. Józefa z Kupertynu oraz Św. Wawrzyńca co może sugerować, że również ci święci mieli swoje ołtarze.

Plan kościoła WNMP z 1834 roku 2

 

W kościele znajdowała się murowana ambona, cztery konfesjonały, a podłoga w całości wyłożona była marmurem. Z chóru dobiegał dźwięk ośmiogłosowych organów.

Jak wspomniałem na początku, wnętrzu kościoła WNMP najbliżej do jego pierwotnego kształtu. Zrekonstruowano Ołtarz główny oraz Ołtarze Św. Antoniego, Św. Franciszka i były Ołtarz Św. Józefa. Obecnie trwają prace nad rekonstrukcją Kaplicy Loretańskiej. Ołtarz Pana Jezusa Ukrzyżowanego celowo pozostawiony nieodbudowany, przypomina o trudnych losach świątyni.

Artykuł pozostawiam otwarty licząc, że z czasem pojawią się nowe materiały zdradzające nam kolejne tajemnice pięknej świątyni.



1 Inwentarz kościoła WNMP, 1829 — Archiwum w Wilnie
2 Plan przebudowy kościoła WNMP na cerkiew, 1834 — Archiwum w Petersburgu
3 Vorago rerum, Karol Gaudenty Żera — Archiwum Narodowe w Krakowie, Zbiór Zygmunta Glogera, sygn. 804
4 Działalność franciszkanów w Drohiczynie nad Bugiem od schyłku XIV wieku do 1832 roku, 1992 — ks. Eugeniusz Borowski
5 Słownik Artystów Polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, Wrocław 1975, s. 501-503.
6 Archiwum Parafii Rusków — Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie
7 Pamiętnik podlaskiego szlachcica — Julian Borzym, s. 61